Bea Van Robaeys is hoofd van het Onderzoekscentrum Sociale Inclusie aan de Karel de Grote Hogeschool. Ze geeft ons meer inzicht in de duomethodiek, de succesfactoren en de valkuilen.
Dag Bea. Hoe ben je precies met duowerkingen in contact gekomen?
Bea: “Met het Onderzoekscentrum voeren we praktijkgericht, wetenschappelijk onderzoek naar vragen die leven in de praktijk. In 2014, tijdens een netwerkdag voor Vlaamse duowerkingen, kwam de vraag om onderzoek te doen naar de methodiek achter duowerkingen.”
“Die methodiek is eind de jaren 70 ontstaan in de Verenigde Staten. Toen werden er buddy’s gekoppeld aan mensen met aids, omdat die groep met enorm veel vooroordelen en zeer weinig sociale steun te maken kreeg. Later waaide de methodiek over naar Nederland (bekend onder de naam maatjesprojecten) en ook naar België. Buddywerking Vlaanderen was één van de pioniers in Vlaanderen, samen met organisaties zoals Samenlevingsopbouw, Recht-Op en ArmenTeKort.”
“Tijdens ons onderzoek brachten we de diversiteit aan duowerkingen in Vlaanderen in kaart. We gingen in gesprek met professionals, vrijwilligers en deelnemers. Dat onderzoek leidde tot een eerste publicatie met als thema: “Kwetsbaar verbonden.”
Wat is een duowerking precies?
Bea: “De definitie van een duowerking? De duomethodiek is een methodiek waarbij een vrijwilliger één-op-één gekoppeld wordt aan een sociaal kwetsbaar persoon of gezin. De vrijwilliger ondersteunt de medeburger met een kwetsbaarheid bij de participatie aan de samenleving. Die koppeling is voor een langere periode, gemiddeld een jaar tot anderhalf jaar. Belangrijk daarbij is dat de buddyrelatie artificieel tot stand komt via een professionele organisatie. De relatie tussen vrijwilliger en deelnemer is asymmetrisch: hoewel ook de vrijwilliger voordelen ervaart door het vrijwilligerswerk, staan de noden van de deelnemer centraal. Beide partijen, zowel de vrijwilliger als de deelnemer, stappen altijd vrijwillig en gemotiveerd in een duowerking.”
“De buddy’s kunnen op professionele ondersteuning rekenen via de organisatie die hen heeft gekoppeld. Want het is een professional die de deelnemer en de buddy aan elkaar koppelt en op zoek gaat naar een klik tussen beide partijen. Het vrijwilligerswerk verloopt bovendien binnen een duidelijk afgebakend kader, met een vaste frequentie, bijvoorbeeld een dagdeel per week. Daarnaast organiseert de professional ook reflectiemomenten met de vrijwilligers, en de duo’s en trajecten worden regelmatig geëvalueerd.”
Bestaan er verschillende vormen van duowerkingen?
Bea: “Tijdens ons onderzoek kwamen er drie vormen van duowerkingen naar voren. Het eerste type is de buddy als bondgenoot. Daarbij ligt de nadruk op het opbouwen van een vertrouwensrelatie en het bieden van sociale steun. De relatie zelf staat centraal. Bij het tweede type, de buddy als coach, blijft de relatie belangrijk, maar ondersteunt de buddy de deelnemer ook bij het behalen van specifieke doelen. Het derde type, de buddy als mentor, is een vorm van ondersteuning die zich op een duidelijk doel richt. De buddy biedt advies, en zet kennis en ervaringen in om de deelnemer te ondersteunen in zijn maatschappelijke ontwikkeling.”
“Buddywerking Vlaanderen valt onder het eerste type: de buddy als bondgenoot. De buddy helpt mee bij het doorbreken van sociaal isolement, het bevorderen van participatie en ook bij het ‘er zijn’ voor een deelnemer. De buddy’s zijn er voor de medeburger met een psychische kwetsbaarheid, ze bieden een luisterend oor en vertrouwen en ondersteuning staan centraal. Er zijn geen doelstellingen die moeten gehaald worden. Bij Buddywerking wordt er gefocust op het ‘mens-zijn’, gewoon door samen mens te zijn.”
Over welke thema’s kunnen duowerkingen gaan?
Bea: “Duowerkingen kunnen rondom heel diverse doelgroepen worden opgezet. Er zijn duowerkingen voor mensen met een chronische ziekte (bijvoorbeeld jongdementie), voor mensen met kanker, maar ook voor anderstalige nieuwkomers, mensen in (kans)armoede, vluchtelingen en mensen met psychische kwetsbaarheid.”
“Ook de concrete invulling van de ondersteuning kan erg verschillen. Soms gaat het over het aanbieden van praktische hulp of sociale steun, andere buddy’s vergezellen deelnemers naar de sportclub, nog anderen ondersteunen jongeren bij de zoektocht naar werk of begeleiden nieuwkomers naar de arbeidsmarkt.”
Is het aanbod aan duowerkingen in Vlaanderen toegenomen?
Bea: “Ik vermoed van wel, maar de toename werd nog niet onderzocht. Wat wel duidelijk is, is dat er steeds meer duowerkingen worden ingebed in lokale besturen, professionele organisaties of verenigingen. Er zijn bijvoorbeeld verschillende duowerkingen die zich richten op nieuwkomers.”
“Binnen het Vlaamse inburgeringsbeleid bijvoorbeeld wordt van nieuwkomers niet alleen gevraagd dat zij de Nederlandse taal leren en een cursus maatschappelijke oriëntatie volgen, maar ook dat zij deelnemen aan activiteiten die hen helpen om een lokaal netwerk op te bouwen. De duomethodiek wordt daarom in verschillende steden en gemeenten ingezet om nieuwkomers te helpen zich meer lokaal te verankeren. Tegelijk roept dat de vraag op of hier dan sprake is van de oorspronkelijke duomethodiek, want de nieuwkomer stapt niet per se vrijwillig in dat traject.”
Wat zijn de succesfactoren en de valkuilen?
Bea: “De succesfactoren van een duowerking, zijn tegelijk ook de valkuilen. Ik had het eerder al over het element van vrijwilligheid. Als deelnemer vrijwillig in een duotraject stappen is niet evident. Het vraagt veel moed van de deelnemers om aan te geven dat ze ergens hulp of ondersteuning bij nodig hebben. En ook de deelname van een vrijwilliger is niet evident, want we verwachten veel. Zo rekenen we erop dat vrijwilligers een participatieve basishouding hebben, ze moeten authentiek, empatisch en betrouwbaar zijn en anderen vanuit een gelijkwaardigheid kunnen ondersteunen. Bovendien moeten ze het zien zitten om zich voor een langere periode te engageren.”
“Daarnaast is het belangrijk dat een professionele medewerker de buddy’s en de deelnemers goed screent, en dat er een klik is tussen de beide partijen. Ook de ondersteuning van de professional doorheen het volledige traject is van belang. De deelnemer en de vrijwilliger komen meestal uit volledige andere leefwerelden, waardoor professionele ondersteuning noodzakelijk is. De professional zorgt er bovendien ook voor dat het duotraject afgebakend is in tijd en ruimte. Het is niet de bedoeling dat de buddy en de deelnemer dagelijks contact hebben, of dat de deelnemer plots bij de vrijwilliger thuiskomt. De professionele hulpverlener bewaakt mee die grenzen, zorgt voor duidelijkheid en veiligheid.”
“Een laatste valkuil? Een duowerking is een aanvulling op professionele zorg, maar het vervangt geen professionele zorg. Duowerkingen mogen dus zeker niet aanzien worden als een besparingsmiddel. Het is geen oplossing om de werkdruk bij professionals te verlichten of om structurele maatschappelijke problemen op te lossen. Het verschil tussen professionele hulp en vrijwillige hulp moet goed bewaakt blijven.”
Benieuwd naar het boek Kwetsbaar verbonden, over de duomethodiek in Vlaanderen? Je kan het terugvinden via deze link.