Wat is vrijwilligerswerk precies? Waarom engageren mensen zich vooral als vrijwilliger? En hoe creëer je een sterk vrijwilligersbeleid? Wij vroegen het aan Eva Hambach, directeur bij het Vlaams Steunpunt Vrijwilligerswerk.
Wat is Steunpunt Vrijwilligerswerk precies?
Eva: “Ik ben al 25 jaar actief als directeur bij het Vlaams Steunpunt Vrijwilligerswerk. We geven vorm aan het Vlaams gecoördineerd vrijwilligersbeleid, we ondersteunen organisaties en lokale besturen, we volgen de regelgeving op, we bieden een gratis vrijwilligersverzekering aan, we hebben een gratis vacaturebank, we bemiddelen wanneer er conflicten ontstaan met vrijwilligers, we bieden vormingen en studiedagen aan rond vrijwilligerswerk en noem maar op. Naast een steunpunt, zijn we ook een expertisecentrum. We werken mee aan projecten en onderzoeken rond het afbakenen van taken van vrijwilligers, bijvoorbeeld in woonzorgcentra. Daarnaast organiseren we jaarlijks campagnes tijdens de Week van de Vrijwilliger en Dag van de Vrijwilliger.”
Wat is de definitie van vrijwilligerswerk?
Eva: “België heeft een vrijwilligerswet die definieert wat vrijwilligerswerk precies is. Vrijwilligerswerk gaat over activiteiten die mensen verrichten voor de samenleving of voor anderen. Daarmee helpen ze mee doelstellingen van organisaties of lokale besturen realiseren. Ze doen dat onbezoldigd en uit vrije wil. Vrijwilligerswerk gebeurt altijd voor organisaties zonder winstoogmerk of zonder winstuitkering.”
“Vrijwilligers doen iets voor een ander en moeten geen harde resultaten behalen. De inspanning die ze ondernemen telt. Het gaat bovendien over niet-betaalde arbeid. Vrijwilligerswerk kan eenmalig zijn, of een langdurig engagement. De wet legt geen minimum of maximum op.”
Hoeveel vrijwilligers zijn er vandaag actief?
Eva: “Exacte cijfers hebben we niet. In 2014 gebeurde er een telling via de Koning Boudewijnstichting, en in 2018 werd die telling herhaald. Die cijfers toonden aan dat ongeveer 10% van de bevolking actief was als vrijwilliger. Maar nadien gebeurden er geen wetenschappelijk kwalitatieve onderzoeken meer, waardoor we geen cijfers hebben over de dag van vandaag. Bovendien kunnen we de cijfers van 2014 en 2018 niet vergelijken, omdat de tellingen op andere manieren gebeurden.”
“We vermoeden dat het vrijwilligerswerk doorheen de jaren stabiel is gebleven, maar het vrijwilligerswerk kende wel een dip tijdens de coronapandemie. Oudere vrijwilligers behoorden toen tot de risicogroep, waardoor ze hun vrijwilligerswerk moesten stopzetten. Niet iedereen nam na de pandemie dat vrijwilligerswerk terug op. Wat ook opvalt is dat vrijwilligers vandaag zich minder onvoorwaardelijk willen inzetten dan vroeger. Ze gaan op zoek naar een flexibel vrijwilligerswerk, waarbij ze zelf kunnen kiezen wat ze willen doen, of wanneer ze zich willen engageren.”
“De Belgische socialezekerheidswetgeving kent ook een nieuwe gunstregeling waarmee organisaties in de sport-, amateurkunsten- en sociaal-culturele sector mensen op een flexibele en fiscaal voordelige manier kunnen tewerkstellen. Die wetgeving is de opvolger van het verenigingswerk, misschien heeft ook dat een impact op het vrijwilligerswerk? Ook de opmars van flexi-jobs kunnen een invloed hebben op het vrijwilligerswerk, zeker nu flexi-jobs werden uithebreid naar sectoren zoals sport en cultuur. Maar hierover gebeurden nog geen studies, dus we weten dat niet zeker.”
“Wat we ook merken is dat mensen met een rugzak moeilijker kunnen starten als vrijwilliger. Lager opgeleide mensen en mensen met een lagere socio-economische positie zijn meer kwetsbaar, waardoor opdrachtgevers hen minder vaak als geschikte vrijiwilliger zien. Ook minder mensen met een psychische kwetsbaarheid worden als vrijwilliger ingeschakeld. Dat maakt de vrijwilligerswerving extra moeilijk, want verschillende organisaties vissen in dezelfde vijver.”
Jullie hebben een eigen gratis vacaturebank. Staan daar veel vacatures op?
Eva: “Ja, onze vacaturedatabank wordt actief gebruikt. Daar staan gemiddeld 4500 vacatures op. Vacatures die meer dan 6 maanden oud zijn, halen we weg, tenzij organisaties benadrukken dat de vacature ook na die periode nog relevant is. Dat onze databank zo actief gebruik wordt, is zeker fijn. Maar tegelijk is het niet per se een goed signaal dat er zoveel vacatures zijn. In een ideale wereld is onze vacaturedatabank bijna leeg, want dat zou willen zeggen dat er evenveel vrijwilligers actief zijn, als dat organisaties vrijwilligers nodig hebben.”
“De meeste vrijwilligers zijn actief in de sport- en socio-culturele sector. Ook in de maatschappelijke sector, en in het welzijns- en gezondheidslandschap wordt er op vrijwilligers gerekend. Maar de manier waarop vrijwilligers ingezet worden, verschilt vaak. Verschillende sportclubs bestaan bijvoorbeeld dankzij vrijwilligers, daar zetten vrijwilligers zich dag en nacht voor de organisatie in. In woonzorgcentra en ziekenhuizen bijvoorbeeld, werken vrijwilligers samen met vast personeel en doen ze aanvullende taken. Buddywerking werkt nog anders, daar hebben vrijwilligers één-op-ééncontact met de doelgroep.”
Wat is de motivatie van mensen om zich te engageren als vrijwilliger?
Eva: “De meeste mensen engageren zich omdat ze zich willen inzetten voor de samenleving. Ze willen mensen helpen die het minder goed hebben en ze doen het ook voor het menselijk contact. Mensen die het beter hebben, geven graag iets terug aan de maatschappij. Vaak zien ze onmiddellijk dat ze iets betekenen voor een ander, waardoor ze meteen de impact van hun werk ervaren. Dat is zeker zo bij Buddywerking: vrijwilligers voelen meteen dat ze iets nuttigs doen, dat ze betekenis geven aan het leven van anderen via één-op-ééncontact.”
“Onderzoek toont aan dat vrijwilligerswerk een gunstig effect heeft op het algemeen welzijn van mensen. Zowel lichamelijk als psychisch. Dankzij vrijwilligerswerk staan mensen in contact met anderen, en kunnen gevoelens van isolatie en eenzaamheid verminderen. Voor veel vrijwilligers betekent hun engagement een verrijking van het dagelijks leven en een kans om iets voor een ander te betekenen.”
“Vrijwilligerswerk kent ook een enorme maatschappelijke meerwaarde. Mensen die zich inzetten als vrijwilliger, doen dat uit solidariteitsgevoel en uit empathie voor de medeburger. Vrijwilligerswerk creëert sociaal kapitaal, dat wil zeggen dat het mensen samenbrengt die elkaar anders nooit zouden ontmoeten. Vrijwilligerswerk is ook een aanvulling op professionele zorg. Hulpverleners hebben niet altijd tijd om individuele aandacht te schenken aan elke zorggebruiker, vrijwilligers wel.”
Wat is nodig om een sterk vrijwilligersveld te creëren?
Eva: “Vrijwilligers moeten in de eerste plaats voelen dat ze gewaardeerd worden, en daar kunnen we allemaal aan bijdragen. Als organisatie kan je je vrijwilligers in de bloemetjes zetten, maar ook de overheid moet die waardering tonen. Daarnaast moeten vrijwilligers kunnen rekenen op bescherming via de wet, maar ook via bijvoorbeeld een vrijwilligerscoördinator. Een coördinator kan vrijwilligers begeleiden en ondersteunen. Een coördinator dient ook als klankbord, wanneer er bijvoorbeeld een incident plaatsvindt. Vrijwilligerscoördinatoren brengen verschillende vrijwilligers ook met elkaar in contact, en die uitwisseling onderling is erg waardevol. Jammer genoeg wordt er steeds vaker bespaard op die functie. Maar als het aantal vrijwilligers toeneemt en het aantal coördinatoren afneemt? Dan kunnen vrijwilligers niet altijd op professionele ondersteuning rekenen, en dat zorgt voor problemen.”