We gingen over dit thema in gesprek met Leen Heylen, sociologe en onderzoeker aan de Thomas More hogeschool, gespecialiseerd in het thema eenzaamheid.  

Wat is de definitie van eenzaamheid? 

Leen Heylen: “Eenzaamheid is een subjectief, persoonlijk en pijnlijk gevoel. Wie zich eenzaam voelt, ervaart een gemis aan sociale relaties. Eenzaamheid is niet hetzelfde als sociaal isolement. Sociaal isolement wil zeggen dat iemand weinig tot geen sociale contacten heeft. Maar wie weinig contact heeft met de buitenwereld, voelt zich niet noodzakelijk eenzaam. En wie veel sociale contacten heeft, kan zich toch eenzaam voelen.” 

“Hoewel eenzaamheid een universeel gevoel is, bestaan er verschillende vormen van eenzaamheid. Emotionele eenzaamheid wil zeggen dat iemand een hechte band met iemand mist. Denk aan een partner, een goede vriend of een vertrouwenspersoon. Wie sociale eenzaamheid ervaart, ervaart een tekort aan betekenisvolle contacten met vrienden, familieleden of kennissen. Die persoon kan wel een partner hebben, maar andere sociale contacten missen. Collectieve eenzaamheid wil zeggen dat iemand graag deel wil uitmaken van een gemeenschap, bijvoorbeeld door het gebrek aan verbondenheid met een buurtgemeenschap of een werkgemeenschap. De vierde en laatste vorm van eenzaamheid is existentiële eenzaamheid. Dat wil zeggen dat iemand een gebrek heeft aan zingeving in het leven.” 

“Het gevoel van eenzaamheid mag dan wel universeel zijn, de bron kan dus sterk verschillen.” 

Quote: “Het eenzaamheidsgevoel mag dan wel universeel zijn, de bron kan sterk verschillen.” 

Is eenzaamheid een maatschappelijk probleem? 

Leen Heylen: “Hoewel eenzaamheid een persoonlijk gevoel is, is het ook een maatschappelijk verhaal. Zo zijn er verschillende risicofactoren voor eenzaamheid. Denk aan socio-economische status (zoals inkomen en opleidingskansen), armoede, fysieke en mentale gezondheidsproblemen, levensloopgebeurtenissen en kantelmomenten (zoals een pensioen, scheiding, het verlies van een partner, …). Die risicofactoren kunnen zowel de oorzaak zijn van iemands eenzaamheidsgevoelens, als het gevolg.” 

Quote: “Eenzaamheid is een persoonlijk gevoel, maar ook een maatschappelijk verhaal.” 

“De preventie van eenzaamheid is een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Denk bijvoorbeeld aan de publieke ruimte. Woont iemand in een buurt met veel groen? Dan is die persoon misschien meer gemotiveerd om eens te gaan wandelen en buiten tot rust te komen. Zijn er winkels in de buurt? Publieke plaatsen waar je buurtbewoners kan leren kennen? Hoe is de bereikbaarheid van je woonplaats? Met welke vervoersmiddelen kan je je verplaatsen in de buurt?” 

“Preventie is ook een collectieve verantwoordelijkheid. Zowel lokale overheden en dienstencentra als professionele organisaties en zelfs burgers kunnen hun best doen om armoede en uitsluiting tegen te gaan. Ze kunnen de publieke ruimte anders inrichten, inzetten op thuiszorg, oog hebben voor risicogroepen, een luisterend oor bieden, lokale netwerken opzetten, mensen tijdig informeren of doorverwijzen, het thema mee bespreekbaar maken en noem maar op.” 

Quote: “Preventie is een collectieve verantwoordelijkheid.” 

Wat is de impact van eenzaamheid?  

Leen Heylen: “Bijna iedereen heeft zich wel al eens eenzaam gevoeld. En je tijdelijk eenzaam voelen is perfect normaal. Denk maar aan het eenzame gevoel dat je ervaart wanneer je voor het eerst op kot gaat, of aan het begin van een solotrip. Maar de impact van langdurige eenzaamheid kan erg groot zijn. Het kan leiden tot fysieke of mentale gezondheidsproblemen, lagere levensverwachting, wantrouwen tegenover andere mensen of tegenover de overheid. Onderzoek wijst uit dat wie zich eenzaam voelt, bijvoorbeeld minder snel politiek participeert. Dat toont dus aan dat eenzaamheid niet alleen een persoonlijk gevolg heeft. Het heeft ook een impact op de samenleving.” 

Heeft eenzaamheid altijd al bestaan? 

Leen Heylen: “Eenzaamheid is een probleem van alle tijden. Maar de laatste jaren krijgt het thema meer aandacht en ook het aantal studies rond eenzaamheid neemt toe. Sinds de coronapandemie staat het bovendien nog meer op de politieke agenda. Toen waren de cijfers over eenzaamheid erg hoog, maar ook na de pandemie merken we dat de cijfers hoog blijven. Zeker als we kijken naar de doelgroep jongeren en jongvolwassenen.” 

“Gelukkig krijgt het thema aandacht. De WHO bracht recent een rapport uit rond sociale connectie, Europa heeft steeds meer aandacht voor eenzaamheid, het thema wordt door de Vlaamse overheid opgenomen in beleidsplannen, … Dat wil wel iets zeggen. Het is belangrijk dat er over beleidsdomeinen heen naar het thema wordt gekeken, en niet enkel binnen zorg en welzijn. Want ook klimaatverandering heeft een impact op eenzaamheid bij mensen, bijvoorbeeld. Net zoals mobiliteit en verkeer, en publieke ruimte.” 

Heb je een tip voor zorgprofessionals om met eenzaamheid om te gaan? 

Leen Heylen: “Als zorgprofessional, vrijwilliger of burger is het in de eerste plaats belangrijk om te beseffen dat je problemen niet altijd moet proberen op te lossen. Soms is het voldoende om er gewoon voor iemand te zijn en om een luisterend oor te bieden. Een oplossing die voor jou helpt, helpt niet per se voor de ander. Het is belangrijk dat je het gevoel van eenzaamheid erkent en duidelijk maakt dat het gevoel er mag zijn. Toon iemand dat die niet zielig is omdat die zich zo voelt. Zo help je mee om komaf te maken met het taboe.” 

Kan Buddywerking eenzaamheid mee helpen doorbreken? 

Leen Heylen: “Een project als Buddywerking kan zeker een antwoord bieden op eenzaamheid. Eenzaamheid kan bijvoorbeeld een impact hebben op iemands zelfbeeld, waardoor iemand zich afzondert van de maatschappij. Maar een buddy kan ervoor zorgen dat een deelnemer opnieuw deel uitmaakt van de samenleving, door samen een koffie te gaan drinken, naar een culturele activiteit te gaan of eens te gaan wandelen (collectieve eenzaamheid). En als er een band ontstaat tussen de buddy en de deelnemer, kan dat een antwoord bieden op emotionele of sociale eenzaamheid, want de deelnemer komt in aanraking met iemand die een luisterend oor biedt, en openstaat voor één-op-ééngesprekken. En een vrijwillige buddy die kampt met eenzaamheidsgevoelens, kan via het vrijwilligerswerk een antwoord vinden op existentiële eenzaamheid. Dankzij het vrijwilligerswerk krijgt de buddy weer een doel in zijn leven.” 

“Vrijwilligerswerk is enorm zinvol voor de doelgroep, maar ook voor de vrijwilliger zelf. Onderzoek toonde aan dat het opnemen van een betekenisvolle rol kan helpen tegen eenzaamheid. Soms is het makkelijker om aan iemand te vragen om zich te engageren als vrijwilliger, dan om iemand aan te spreken over zijn eenzaamheidsgevoelens. En door vrijwilligerswerk op te pakken, krijg je een nieuwe rol in de samenleving, bouw je nieuwe sociale contacten op en doe je een zinvolle activiteit.” 

Kader: Ken jij Buddywerking al?  

Als je psychisch kwetsbaar bent, raak je gemakkelijk sociaal geïsoleerd. Contact met anderen is dan niet evident meer. Buddywerking Vlaanderen helpt je om opnieuw vertrouwen te krijgen in mensen en je weer open te stellen voor de wereld rondom jou. Buddy’s zijn geen hulpverleners. Buddywerking draait om gelijkwaardige relaties en om sociaal contact in een vriendschappelijke en ongedwongen sfeer.  

Zo wordt een vrijwilliger (de ‘buddy’) in contact gebracht met een persoon met een psychische kwetsbaarheid (de ‘deelnemer’). Ze ontmoeten elkaar om op regelmatige basis leuke dingen te doen zoals naar de film gaan, gaan wandelen, samen een koffie drinken … Buddy’s zijn met andere woorden voor hun deelnemer een brug naar de buitenwereld. 

Meer informatie over Buddywerking Vlaanderen vind je op www.buddywerking.be.  

Share